Cemaat kadınlarla tamamlanır

NEVİN MERİÇ

Ramazanın son günlerine yaklaşmışken, iki ramazandır pandemi devrinde uzak kaldığımız mescitlerimizi konuşalım istedik. Salgın hastalık insanın her şeyden uzaklaşması yahut uzaklaştırılması halinde bir bariyer koydu. İnsan-insan, insan-mekan, insan ve her şey alt-üst olarak tekrar bir inşa sürecini yaşıyoruz günümüzde. Bu bağlamda insanın maneviyatını besleyen yerlerden olan mescitle bağlantısına de aralık, maske girdi. Bu yeni durumun yakında biteceği umuduyla manevi hayatımızı güçlendiren yer olarak kadın-cami bağlantısını birkaç arkadaşla masaya yatırdık.

CAMİ MİMARİNDE BAYAN KAFES İÇİNDE

Toplumsal alanda “Ramazan teyzeleri” olarak tanıdığımız ve pandemi öncesi devirde cemaatsiz mescitleri şenlendiren bir küme bayan ortasında yer alan Ayşe Sula’yla uzun vakittir yaptıkları cami ziyaretlerinden yola çıkarak mescitte bayanın yerini soruyorum. Sula, mimari açıdan sıkıntıya yaklaşıyor ve kadın-cami alakasının mimari formunda mahfil olayına değiniyor. Selçuklu mescitlerinde mahfil görmüyoruz. Tabi bu bayanın mescitte olmadığını göstermez aksine gereksinim hissedilmediği biçiminde düşünülmeli. Gerçekten Suriye’deki savaştan evvel içinde namaz kıldığımız Ümeyye caminde de mahfil yoktu lakin bir şeritle bayan erkek kısmı çok rahat aşikâr edilerek namaz kılınıyordu diyorum ben de. Ayşe Sula emin olmamakla birlikte mahfilin İstanbul’un fethinden sonra Ayasofya’dan esinlenerek Osmanlı mescitlerine dâhil edildiğini söylüyor. Hakikaten Osmanlı cami örnekliğinde köy mescitleri de dahil mahfil var.

ÖTEKİLEŞTİRİLEN BAYAN

Bayan mahfilleriyle ilgili günümüz uygulamaları ise birçok yanlışı barındırıyor diye devam ediyor Sula. Merdivenle üst katı çıkılarak ve hayli alçak tırabzanlı yapılan tarihi mescitlerdeki bayanlar mahfillerine son yıllarda uzun kafesler yapılmış. Yetmezmiş üzere bir de üzerine örtüler çekilerek bayanın camii içerisinde bir kubbe altında namaz kılma hissini duyması engelleniyor. Üst kata çıkamayan bayanlar alt kattaki yerlerinde de tekrar bu sıkı korunmalar var. Halbuki bayan erkek bu kadar müdafaa olmadan da namaz kılar diyor. Tabi bu muhafaza birtakım bayanlar tarafından da destekleniyor diyorum ben de. Bunda caminin “kadınlar evi” formuna dönüşme isteği var ki o da yanlış diye ekliyorum. Dış taraftan görülmeyen yerde bayanlar yemekten sohbete daha gürültülü bir biçimde olabiliyorlar. O yüzden yerin ruhuna uygun uygulamada bayanlar yerinin de görünür olması elzem. Ayrıyeten şeritten mahfile geçmek estetik açıdan güzel olmakla birlikte kadın-cami ilgisinde bir mesafe-ötekileştirilme duygulanımına da neden olmuş mudur? Diye düşünüyorum. Zira küçük sohbetimizde de en çok öne çıkan tema bayanın mescitten uzaklaştırılması ve buna güç yetirilmiyorsa ibadet sonrasında çabucak çıkartılması formunda oluyor.

Kadın-Cami münasebetine dair deneyimlerimiz iç acıcı değil

Fatma Bayram

Bayanlar açısından bu husus hiç içaçıcı değil. Öncelikle konuşmacıların hepsi kadın-cami ilgisindeki olumsuz algıya dikkat çekiyor. Mesela emekli vaiz Fatma Bayram Bir yere girdiğinizde ‘oranın sahibi’ üzere davrananlar tarafından ‘istenmeyen kişi’ olarak hissettirildiğiniz oldu mu? Diye sorarak bu algıyı açıklıyor. Burada cami için ‘oranın sahibi’ sözü kıymetli. Camiyi çok ve sık kullananlarda oluşan bu ‘sahiplik’ algısı, yanlış kullanıldığında bayanın ‘istenmeyen kişi’ ilan edilmesine neden oluyor ve cemaatle ilgisini kopartıyor. Fatma Bayram konuşmasına “Cami dışında hiçbir bayanla konuşmakta sakınca görmeyenler, mescide gelen bir bayana “kendilerini günaha sokmak üzere oradaymış” muamelesi yaparlar. Üç-beş emekli amcanın sığınma konutu üzere kullandıkları mescitlere onlar onaylamadığı takdirde huzur içinde giremezsiniz” diye devam ediyor ve “Ey Allah’ın meskenlerini, Allah’ın bayan kullarına fazla ve gereksiz görenler! Soyunuzun kıble ehli, alnı secdeli, gönlü imanlı, cami cemaati olması biraz da o püskürttüğünüz bayanların gayretlerine bağlıdır” diyerek taşı gediğine koyuyor. Bu manada öncelikle bu algının revize edilmesi gerekiyor ki bu da Hz. peygamber (sav)’in hadislerinde ve uygulamalarında çok rahat bulunabilir…

Şadiye Çimen

Yaşlı genç çocuk bayan herkes toplanmalı

Pekala cami-kadın bağlantısı nasıl olmalı?

Bu soruya en gerçek karşılığın Newyork Fatih Cami’nde misyonlu Şadiye Çimen Albayrak’tan gelmesi çok manidar. Cami cem eden, bir ortaya getiren manasında hem insanları bir ortaya getirip cemaatle ibadet hem de birlikte çeşitli faaliyetleri yapabilme imkânı sağlıyor. Peygamber Efendimiz vaktinde da Mescid-i Nebevi bu türlü bir işlevdeydi diye de tarihi tabanı ortaya koyuyor. Yurtdışında cami dediğimizde kadınıyla erkeğiyle, genciyle, yaşlısıyla, çocuğuyla herkesi ilgilendiren bir yer akla getirin. Hele bir de bayan misyonlu varsa, orası nitekim tam bir eğitim yuvası, toplumsal faaliyet alanına dönüşüyor. Bayanların hem öğrendiği, hem toplumsallaştığı bir yer oluyor. Kimisi için tam manasıyla bir mabet, kimisi için mektep, kimisi için gelip sohbet edeceği ve insanları görüp konuşabileceği yer. Cami aslında hayatın merkezi buralarda. Bayramda, düğünde, vefatta, mevlitte. Yani hayatın her alanıyla ilgili her hususta mescitte buluşuluyor. Cami yalnızca bayanları değil, aileyi, çocukları aslında tüm toplumuzu muhafaza fonksiyonu görmektedir. Birtakım bayanlar: ‘cami bizim her şeyimiz, cami bizim hayatımız, burada cami olmasaydı biz bu yaban ellerde ne dinimizi ne de kültürümüzü koruma edebilirdik’ diyorlar. Ne yapsak daima birlikte göçsek mi? Zati Fatma Bayram’ın dediği üzere buralarda: Mescitlerin Mültecileri Bayanlar değil miyiz. Bu ayıp herkese kâfi. Ramazanın son günlerinde yol yakınken biraz da bunu tefekkür edelim o vakit…

Meral Günel

Halime Yıldız

Utanılacak bir iş yapıyoruz hissi yaşatılıyor

İstanbul müftü yardımcısı Halime Yıldız’da emsal bir durumdan bahsediyor ve “Camilerin bayanın rahatça bulunacağı yerler olmadığı içimize o kadar yerleşmiş/yerleştirilmiş/öğretilmiştir ki güya utanılacak bir iş yapıyormuş üzere hisseder bir an evvel farz olan ibadeti ifa edip çıkmak zorunda kalırsınız. Böylelikle lakin bir mabette hissedilecek manevi atmosferden, alacağınız lezzetten de yoksun kalırsınız” diyor.

Burada ben devreye giriyor cami-kadın alakasına dair bir diğer boyuta dikkat çekiyorum. Yurtdışında yaşadığım ülkemiz insanı bayanlarına dair bir deneyimimi anlatıyorum. Bir kezinde umrede görevliyken tabi ülkemizin bayanlarıyla daima sohbet halindeyiz. Mescidi Nebevi’nin avlusunda öğlen namazını kıldık içeri gireceğiz. Bir hanım beni çekti ve “Hocam nasıl namaz kıldık anlamadım. İmam namaz kıldırmasını mı bilmiyor, müddetleri mi bilmiyor. Hiçbir şey okumadı. Baktım olmayacak ben okuyayım dedim yetiştiremedim. İşte o denli yarım yarım namaz kıldım Allah kabul etsin moralim çok bozuk. Medine’de bu türlü bir şeyle karşılaşacağımı hiç ummazdım” demez mi başımdan aşağıya kaynar sular boşaldı. Namazlı abdestli orta yaşlı bayan umrecimiz anlaşılan memleketinde hiç cemaatle öğlen namazı kılmamış ki öğlen ve ikindinin sessiz kılındığını bilmiyor da imama kusur buluyor. Halbuki bayanların teravih dışında en çok kıldıkları namazdır öğlen ve ikindi. Cami cemaatine dâhil olmanın birebir vakitte bir bilgilenme, eğitim tarafı vardır. Bundan yoksun bırakmak gelir hac da umrede sizi bulur. Bu manada bilhassa bayanları, kız-erkek çocuklarını mescide üstelik her vakit namazına götürmeye azami dikkat edilmeli diyorum.

İSLAM TARİHİNDE HOŞ ÖRNEKLER VAR

Gerçekten Diyanet Vakfı İstanbul bayan kolları lideri olan Meral Günel de sıkıntıyı Hz. peygamber örnekliği üzerinden tekrar inşa etmemiz gerektiğini söylüyor ve “ Bayanı mabede kabul edenin Rabbimiz olduğu ve Hz. Peygamber (sav)’in birinci cemaatinin de bir bayan ve bir çocuk olduğu üzerinde düşünmek zorunda müslüman cemaat diye bayanı mescitten uzak tutan algı sahiplerine sesleniyor.

Mescitten uzaklaşma yahut yanlış kullanma hali

Bayan ve çocukların mescitten uzaklaştırılmasının olumsuz sonuçları olacaktır. Zira kainat boşluk kabul etmez bir biçimde doldurur. Gerçekten Meral Günel buna dikkat çekerek “Camiden bir biçimde uzaklaşan bayan aradığı manevi huzuru bulmak için öbür kapıları çalacaktır” diye bir diğer sorumluluk alanını karşımıza çıkartıyor. Halime Yıldız da yanlış algının yanlış sonuçlarından biri olarak yeni yeni karşımıza çıkan öbür uçtaki fikirlere değiniyor. Hiçbir fıkhı yeri olmadan, bu türlü bir hassasiyet gösterme gereği duymadan yalnızca “Neden olmasın, ne olacak ki, ibadetin cinsiyet üzerine kurulan fıkhı mı olur? Üzere telaffuzlarla bayanı “mihraba” geçirme kaygısında olanlardan haber veriyor. Ve hümanist kavramın gölgesine sığınıp “insan” üzerinden yeni bir din-diyanet algısı oluşturmaya çalışan bu zihniyetin taraftarlarının da ne yazık ki her geçen gün arttığını söylüyor. Kendilerini “Modern Müslüman Kadınlar” yahut “Müslüman feminist kadınlar” olarak tanıtan bu kesim sırf tepkisellikten mi besleniyor bilinmez lakin sonuç cami-kadın ilgisinde yeni bir devri işaret ediyor. İki uç paradigmanın ortasında sıkışan/sıkıştırılan Müslüman bayanın hissiyatı ve hislerini kale alan olur mu sanki? Diye de sıkıntıyı hakikatle ilişkilendiriyor. Bu manada uygulama yanlışlığı üzerinden yaşanan mahrumluk ve mahrumiyet hakkaniyetle çözümlenmediğinde akıbet çok da iyi olmayacak diyoruz bizde.

Ayşe Sula

Adabı da tekrar orada öğrenilir

Mescitler birebir vakitte toplumsallaşma yerleri olduklarından karşılıklı öğrenme imkânı sunarlar. Mescide gelirken giyilen kıyafetten, yenilen yemeğe kadar dikkat etmek, makus kokulu vücut ve ağızdan uzak olmak gerekir. Az ve kısık sesle konuşmak, mümkün olduğunca dünya kelamı etmemek de cami adabı içinde toplumsallaşmaya olumlu katkı sağlayan öğrenmelerdir. Ayrıyeten vakit-zaman bağlantısına dair öğrenmenin cami-cemaat bağıyla perçinlenmesi, bayan için bir farkındalık oluşturmakta. Mescitte cemaatle birlikte namaz kılan hanımlar hem vaktinde namaz kılmayı hem cemaatin kıymetini hem de ibadet için emek verilmesi gerektiğini öğrenecektir diyorum. Tabi bir diğer cami adabına erkekler de dahil edilmeli. Namazı beklerken yahut sonrasında dinlenirken gözlerini bayan cemaate diken, hiç ayırmayan erkek cemaati de uyarıyor mu sanki güvenlik diyorum… Ayşe Sula benim de çok hudut olduğum “camilerde kesinlikle bir köşede çoğunlukla da bayanlar yerinde duran elektrik süpürgesine dikkat çekiyor. Hatta ‘kadınlar kendilerini konutlarında üzere hissetsinler zar” diyorlardır diye espriyi patlatıyor. Latife bir yana sıkıntı önemli manada itilmişlik ve özensizlik hissi veren bir yerde bulunduğunuzu açık ediyor ki buna cami vazifelilerinin de hakkı yoktur. Bir kapalı dolabı yok mudur mescitlerin süpürge koyacak!

Kur’an’a nazaran bayanın yeri camidir

Emekli İstanbul müftü yardımcısı Kadriye Avcı sıkıntıyı Kur’an-ı Kerim açısından ele alıyor ve birinci cemaatle namaz kılan bayan Hz. Meryem’dir diyor. Kur’an-ı Kerim’de Al-i İmran Mühletinin 43. Ayetini de kanıt gösteriyor. Ayette geçen Hz. Meryem’e hitaben, “Rukuya varanlar ile bir arada rukuya var” tabirinden; Hz. Meryem’in de beyti kutsalda hazır bulunanlarla birlikte namaz kılmakla mükellef olduğunu münasebetiyle namazlarını cemaatle kılıp, onlarla birlikte rükû ve sücutta bulunduğunu, Müfessirlerin de ayeti bu formda açıkladıklarını söylüyor. Bu manada bayanın cami cemaatine iştirakinde birinci örnek Allah’ın buyruğu ile Hz. Meryem’de gerçekleşiyor. Hz. Peygamber (sav)’in hadislerinde de cami-kadın bağlantısına dair benzeri uygulamalar kelam konusu.